XX ASR O‘ZBEK NASRIDA CHEGARAVIY MAKONLAR POETIKASI: FOLKLOR XRONOTOPI ASPEKTIDA
Keywords:
Kalit so‘zlar: folklor xronotopi, chegaraviy makon, makon, vaqt, xronotop, folklorizm, mifopoetika, yo‘l, ostona, ko‘prik, qabriston, o‘z va begona makon, XX asr o‘zbek nasri.Abstract
Annotatsiya. XX asr o‘zbek nasrida ayrim makonlar qahramonning qayerda turganini emas, uning qaysi holatdan qaysi holatga o‘tayotganini ko‘rsatishi bilan e’tiborni tortadi. Yo‘lga chiqish, ostonadan hatlash, darvozadan o‘tish, ko‘prikdan kechish yoki qabristonga kirish kabi harakatlarda makon voqeaning o‘ziga aralashadi: qahramon shu nuqtada tanlov qiladi, xavf bilan yuzlashadi, ortda qolgan hayotidan uzoqlashadi yoki noma’lum bir muhitga kiradi. Bunday vaziyatlarning folklordagi safar, sinov, taqiq, o‘zga olamga o‘tish va qaytish motivlari bilan yaqinligi tasodifiy emas. Biroq XX asr nasrida qadimiy makon modeli avvalgi ma’nosini o‘z holicha saqlab qolmaydi. U davr voqeligi, insonning ruhiy kechinmalari va yozuvchining hayotga munosabati bilan tutashib ketadi. Shu sababli chegaraviy makonni folklordan yozma adabiyotga ko‘chgan tayyor obraz sifatida emas, balki eski tasavvur bilan yangi badiiy tafakkur uchrashadigan nuqta sifatida qarash muhimdir. Maqolada ana shu hodisa folklor xronotopi doirasida kuzatilib, chegaradan o‘tish bilan qahramon hayotidagi o‘zgarish o‘rtasidagi badiiy bog‘lanishga asosiy e’tibor qaratiladi.
References
1.Бахтин М.М. Формы времени и хронотопа в романе. Очерки по исторической поэтике. — Москва: Художественная литература, 1975.
2.Лотман Ю.М. Структура художественного текста. — Москва: Искусство, 1970.
3.Топоров В.Н. Пространство и текст. // Текст: семантика и структура. — Москва, 1983.
4.Пропп В.Я. Морфология сказки. — Москва: Лабиринт, 2001.
5.Мелетинский Е.М. Поэтика мифа. — Москва: Восточная литература, 2000.
6.Qodirov P. Yulduzli tunlar. — Toshkent.
7.Murod T. Otamdan qolgan dalalar. — Toshkent.