ZAMONAVIY O‘ZBEK TILIDA METAFORIK MA’NO HOSIL BO‘LISHINING LINGVISTIK XUSUSIYATLARI

Authors

  • Shermatova Marjona Mardonjonovna Turan International University Filologiya va tillarni o'qitish (o'zbek tili) 3-bosqich talabasi
  • Jonbo'tayeva Zumradxon Abdujabborovna Filologiya kafedrasi dotsenti v.b (PhD) Turon International university

Keywords:

Kalit so‘zlar: metafora, metaforik ma’no, ko‘chma ma’no, leksik semantika, kognitiv metafora, konseptual metafora, polisemantiya, o‘xshashlik, nominatsiya, lingvomadaniyat.

Abstract

Annotatsiya: Mazkur maqolada zamonaviy o‘zbek tilida metaforik ma’no hosil bo‘lishining lingvistik xususiyatlari leksik-semantik, kognitiv va lingvomadaniy yondashuvlar asosida tahlil qilinadi. Metaforaning faqat badiiy tasvir vositasi emas, balki nominativ, semantik va kognitiv mexanizm sifatidagi tabiati yoritiladi. Metaforik ma’noning yuzaga kelishida o‘xshashlik, funksional yaqinlik, shakliy o‘xshashlik, harakat-xususiyat, makon va inson tajribasiga asoslangan assotsiativ munosabatlarning roli aniqlanadi. O‘zbek tilidagi ko‘p ma’noli birliklar, terminologik leksika, frazeologik birikmalar va kundalik nutqdagi metaforik qo‘llanishlar tahlil qilinadi. Kognitiv metafora nazariyasining asosiy tamoyillari o‘zbek tili materiallariga tatbiq etilib, donor va qabul qiluvchi sohalar o‘rtasidagi konseptual ko‘chirish metaforik ma’no shakllanishining muhim mexanizmi ekanligi ko‘rsatiladi. Shuningdek, milliy tafakkur, madaniy tajriba va kontekst metaforik ma’noning shakllanishi hamda talqiniga ta’sir qiluvchi omillar sifatida baholanadi. Tadqiqotda mavjud ilmiy manbalar va lug‘aviy ma’lumotlardan foydalanilgan bo‘lib, sun’iy statistik ma’lumotlar keltirilmagan.

References

1.Begmatov E., Madvaliyev A., Mahkamov N. va boshqalar. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 5 jildlik. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2006–2008. Metafora va ko‘chma ma’nolarga oid lug‘aviy birliklar; tegishli maqolalar jildlar bo‘yicha. 2006-yilgi nashrning bibliografik ma’lumotlari kataloglarda qayd etilgan.

2.Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press, 1980. 3–6-b., 7–13-b., 14–21-b., 25–34-b.

3.Lakoff G., Johnson M. “The Metaphorical Structure of the Human Conceptual System.” Cognitive Science, 1980, Vol. 4, No. 2. 195–208-b.

4.Kövecses Z. Metaphor: A Practical Introduction. 2nd ed. Oxford: Oxford University Press, 2010. 3–16-b., 17–32-b., 33–48-b., 77–106-b., 195–214-b., 215–230-b., 285–304-b.

5.Lakoff G. “The Contemporary Theory of Metaphor.” In: Ortony A. (ed.), Metaphor and Thought. 2nd ed. Cambridge: Cambridge University Press, 1993. 202–251-b.

6.Deignan A. Metaphor and Corpus Linguistics. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 2005. 33–52-b.; 75–102-b.; 193–213-b.

7.Cameron L. “Operationalising ‘Metaphor’ for Applied Linguistic Research.” In: Cameron L., Low G. (eds.), Researching and Applying Metaphor. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. 3–28-b.

8.Gibbs R. W. Jr. The Poetics of Mind: Figurative Thought, Language, and Understanding. Cambridge: Cambridge University Press, 1994. 120–207-b.

9.Black M. “More about Metaphor.” In: Ortony A. (ed.), Metaphor and Thought. 2nd ed. Cambridge: Cambridge University Press, 1993. 19–41-b.

10.Ortony A. “Metaphor, Language, and Thought.” In: Ortony A. (ed.), Metaphor and Thought. 2nd ed. Cambridge: Cambridge University Press, 1993. 1–16-b.

11.Lakoff G., Turner M. More Than Cool Reason: A Field Guide to Poetic Metaphor. Chicago: University of Chicago Press, 1989. Asosiy nazariy va poetik metafora tahlillari; 1–35-b. Kitobning bibliografik ma’lumotlari va 1989-yilgi nashri University of Chicago Press katalogida qayd etilgan.

12.Hakimova M., Rahmatova F. “O‘zbek tilida metafora va metonimiya shakllanishida milliy tafakkurning o‘rni.” O‘zbekiston: til va madaniyat, 2025, 4-son. 6–22-b. DOI: 10.52773/tsuull.uzlc.2025.4/DSYH9832.

13.Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. Toshkent: O‘qituvchi, 1995. Leksik-semantik tizim va ma’no munosabatlariga oid bo‘limlar, 1–128-b. Nashr 1995-yilda 128 sahifa hajmida chop etilgani kataloglashtirilgan manbalarda qayd etilgan.

14.Rahmatullayev Sh. O‘zbek tili frazeologik lug‘ati. Toshkent: Qomuslar bosh tahririyati, 1992. 1–480-b. Frazeologik birliklar va ularning semantik talqinlari uchun foydalanilgan.

15.Mahmudov N., Lutfullayeva D., Odilov Y., Xudoyberganova D. va boshqalar. O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023. 1–512-b.

Downloads

Published

2026-10-20

Conference Proceedings Volume

Section

Articles

Similar Articles

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > >> 

You may also start an advanced similarity search for this article.