STRESS: FIZIOLOGIK MEXANIZMLARI, ORGANIZMGA TA’SIRI VA OLDINI OLISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI

Authors

  • YUSUPOV MIRONSHOH MUXTOR OʻGʻLI

Keywords:

stress, stressor, fiziologik moslashuv, gipotalamus, gipofiz, buyrak usti bezlari, kortizol, adrenalin, simpatik asab tizimi, homeostaz, allostaz, allostatik yuklama, neyroendokrin boshqaruv, psixofiziologiya, mindfulness, stress profilaktikasi.

Abstract

Ushbu ilmiy maqolada stressning fiziologik mohiyati, rivojlanish mexanizmlari, organizmning turli funksional tizimlariga ta’siri hamda stress holatlarining oldini olish va ularni boshqarishning zamonaviy ilmiy yondashuvlari tahlil qilinadi. Stress inson organizmining ichki va tashqi muhitdagi o‘zgarishlarga javoban yuzaga keladigan murakkab neyroendokrin, vegetativ va psixologik reaksiyalar majmuasidir. Uning rivojlanishida markaziy asab tizimi, simpatik-adrenal tizim va gipotalamus–gipofiz–buyrak usti bezlari o‘qi muhim o‘rin egallaydi. Maqolada adrenalin, noradrenalin va kortizolning stressga moslashish jarayonidagi fiziologik vazifalari, surunkali stressning allostatik yuklama bilan bog‘liqligi hamda stressning yurak-qon tomir, immun, endokrin, asab va ovqat hazm qilish tizimlariga ehtimoliy ta’siri ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, kognitiv-xulq-atvor terapiyasi, mindfulness, nafas mashqlari, jismoniy faollik, uyqu gigiyenasi, raqamli texnologiyalarga asoslangan psixologik yordam va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning ahamiyati yoritiladi. Stress profilaktikasida biologik, psixologik va ijtimoiy omillarni birgalikda hisobga olish zarurligi asoslanadi.

References

1.Selye H. Stress and the general adaptation syndrome. British Medical Journal. 1950;1(4667):1383–1392. DOI: 10.1136/bmj.1.4667.1383.

2.McEwen B. S. Protective and damaging effects of stress mediators. The New England Journal of Medicine. 1998;338(3):171–179

3.Russell G., Lightman S. The human stress response. Nature Reviews Endocrinology. 2019;15:525–534. DOI: 10.1038/s41574-019-0228-0.

4.O’Connor D. B., Thayer J. F., Vedhara K. Stress and Health: A Review of Psychobiological Processes. Annual Review of Psychology. 2021;72:663–688. DOI: 10.1146/annurev-psych-062520-122331.

5.Agorastos A., Chrousos G. P. The neuroendocrinology of stress: the stress-related continuum of chronic disease development. Molecular Psychiatry. 2022;27:502–513. DOI: 10.1038/s41380-021-01224-9.

6.Rogerson O., Wilding S., Prudenzi A., O’Connor D. B. Effectiveness of stress management interventions to change cortisol levels: a systematic review and meta-analysis. Psychoneuroendocrinology. 2024;159:106415. DOI: 10.1016/j.psyneuen.2023.106415.

7.Zhu H., et al. A systematic review and Bayesian network meta-analysis on the efficacy and potential of mobile interventions for stress management. Nature Human Behaviour. 2025;9(7):1431–1441. DOI: 10.1038/s41562-025-02162-0.

8.Rajan A., Kumar M., Pranav Raj P. Effects of mindfulness-based interventions on perceived stress among non-clinical adults: a systematic review and meta-analysis. npj Mental Health Research. 2026;5:9. DOI: 10.1038/s44184-026-00188-4.

9.World Health Organization. WHO Guidelines on Mental Health at Work. Geneva: World Health Organization; 2022.

10.National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Stress and the Digestive System. Maqolada ichak–miya o‘qi bo‘yicha foydalanishdan oldin tegishli rasmiy manba va bibliografik ma’lumotlarni aniqlashtirish tavsiya etiladi.

Downloads

Published

2026-11-14

Conference Proceedings Volume

Section

Articles

Similar Articles

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > >> 

You may also start an advanced similarity search for this article.