MILLIY HARAKATLI O‘YINLARNING BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA QO‘LLANILISHI: ETNOPEDAGOGIK JIHATLAR
Keywords:
milliy harakatli o‘yinlar, etnopedagogika, boshlang‘ich sinf, harakat faolligi, madaniy identiklik, motivatsiya, o‘yinni moslashtirish, xalq o‘yinlari.Abstract
Maqolada o‘zbek milliy harakatli o‘yinlarining boshlang‘ich sinf jismoniy tarbiyasida qo‘llanilishi etnopedagogik nuqtadan tahlil qilinadi. Tahlil ikki o‘lchovda olib boriladi: o‘yinning harakat mazmuni va uning madaniy-tarbiyaviy mazmuni. Milliy o‘yinlarning didaktik imkoniyatlari xorijiy tadqiqotlardagi harakat kompetentligi va motivatsiya nazariyalari bilan qiyoslanadi, o‘yinning tanishligi motivatsion resurs sifatida talqin qilinadi. Shu bilan birga milliy o‘yinning pedagogik qiymati uning kelib chiqishi bilan emas, harakat tarkibi va tashkiliy shakli bilan belgilanishi asoslanadi. Maqola so‘ngida o‘yinlarni metodik moslashtirish shartlari va empirik tekshiruv uchun gipotezalar taklif etiladi.
References
1.Arzieva, G. (2025). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining jismoniy sifatlarini rivojlantirishda harakatli o‘yinlar va quvnoq startlarning samaradorligi. Yosh olimlar, 3(58), 107–108. https://doi.org/10.5281/zenodo.18066021
2.Barnett, L. M., van Beurden, E., Morgan, P. J., Brooks, L. O., & Beard, J. R. (2009). Childhood motor skill proficiency as a predictor of adolescent physical activity. Journal of Adolescent Health, 44(3), 252–259. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2008.07.004
3.Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development: Experiments by nature and design. Harvard University Press.
4.Gallahue, D. L., Ozmun, J. C., & Goodway, J. D. (2012). Understanding motor development: Infants, children, adolescents, adults (7th ed.). McGraw-Hill.
5.Harter, S. (1978). Effectance motivation reconsidered: Toward a developmental model. Human Development, 21(1), 34–64. https://doi.org/10.1159/000271574
6.Karimova, S. M. (2026). Boshlang‘ich sinf jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarida jamoaviy harakatli o‘yinlarni tashkil etish mezonlari. Zamin ilmiy tadqiqotlar jurnali, 2(9). https://phoenixpublication.net/index.php/ZAM/article/view/13828
7.Mirjamolov, S. (2026). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida harakatli o‘yinlar orqali jismoniy sifatlarni rivojlantirish samaradorligi. Maktabgacha va maktab ta’limi, 4(2), 15–19. https://doi.org/10.5281/zenodo.18821100
8.Musurmonov, H. T., Nizomov, B. R., & Eshmurodov, A. H. (2024). Boshlang‘ich sinflarda harakatli o‘yinlardan foydalanish tajribasini o‘rganish. Golden Brain, 2(11), 151–155. https://doi.org/10.5281/zenodo.11180652
9.O‘zbekiston Respublikasining "Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida"gi Qonuni. (2026, 24-mart). O‘RQ-1123-son. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. https://lex.uz/acts/-8093787
10.O‘zbekiston Respublikasining "Ta’lim to‘g‘risida"gi Qonuni. (2020, 23-sentabr). O‘RQ-637-son. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. https://lex.uz/docs/5013007
11.Pellegrini, A. D., & Smith, P. K. (1998). Physical activity play: The nature and function of a neglected aspect of play. Child Development, 69(3), 577–598. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.1998.tb06226.x
12.Rustamov, A. A. (2026a). Elektron ta’lim platformalarida sun’iy intellektni integratsiyalash usullari. Buxoro xalqaro universiteti ilmiy axborotnomasi, 7(2), 321–326. https://doi.org/10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.d3c4b35e
13.Rustamov, A. A. (2026b). Raqamli ta’lim muhitida bo‘lajak o‘qituvchilarning axborot-kommunikativ kompetentligini rivojlantirish metodikasi. Buxoro xalqaro universiteti ilmiy axborotnomasi, 9(1), 448–453. https://doi.org/10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.35b7c947
14.Rustamov, A. A., & Jumayev, D. J. (2026). Oliy ta’limda adaptiv ta’lim tizimini sun’iy intellekt asosida ishlab chiqish. Buxoro xalqaro universiteti ilmiy axborotnomasi, 8(1), 106–111. https://doi.org/10.67780/buxoro-xalqaro-universiteti-ilmiy-axborotnomasi.2026.3aabfaa4
15.Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
16.Sallis, J. F., Owen, N., & Fisher, E. B. (2008). Ecological models of health behavior. In K. Glanz, B. K. Rimer, & K. Viswanath (Eds.), Health behavior and health education: Theory, research, and practice (4th ed., pp. 465–485). Jossey-Bass.
17.Stodden, D. F., Goodway, J. D., Langendorfer, S. J., Roberton, M. A., Rudisill, M. E., Garcia, C., & Garcia, L. E. (2008). A developmental perspective on the role of motor skill competence in physical activity: An emergent relationship. Quest, 60(2), 290–306. https://doi.org/10.1080/00336297.2008.10483582
18.Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.
19.Выготский, Л. С. (1966). Игра и её роль в психическом развитии ребёнка. Вопросы психологии, (6), 62–76.
20.Жуков, М. Н. (2004). Подвижные игры: учебник для студентов педагогических вузов. Академия.
21.Степаненкова, Э. Я. (2006). Теория и методика физического воспитания и развития ребёнка. Академия.
22.Эльконин, Д. Б. (1978). Психология игры. Педагогика.