QANDLI DIABET-ZAMONAVIY JAMIYATDAGI DOLZARB MUAMMO. QANDLI DIABETNING POPULYATSIYADA TARQALISH SABABLARI.
Keywords:
Kalit so‘zlar: qandli diabet, 2-tur diabet, tarqalish, semirish, urbanizatsiya, profilaktika, skrining, O‘zbekiston.Abstract
Qandli diabet XXI asrda aholi salomatligiga eng katta ta’sir ko‘rsatayotgan surunkali kasalliklardan biridir. Ushbu maqolada qandli diabet tarqalishining global va O‘zbekiston miqyosidagi zamonaviy ko‘rsatkichlari, uning o‘sishiga olib kelayotgan biologik, ijtimoiy-iqtisodiy va ekologik omillar tahlil qilinadi. Xalqaro Diabet Federatsiyasining 2025-yilgi 11-nashriga ko‘ra, 2024-yilda 20–79 yoshdagi 589 million kishi diabet bilan yashagan; 2050-yilga kelib bu ko‘rsatkich 853 millionga yetishi mumkin. O‘zbekistonda 2024-yil hisobida 1,50 million kattada diabet qayd etilgan, ulardan 74 foizi aniqlanmagan holatlar sifatida baholangan. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, kasallikning ko‘payishi faqat individual tanlovlar bilan emas, balki urbanizatsiya, kamharakat turmush, energiyaga boy oziq-ovqatlar, semirish, aholining qarishi, profilaktik skriningning yetarli emasligi va davolashga kirish imkonidagi tengsizlik bilan bog‘liq. 2025-yilda JSST GLP-1 preparatlari bo‘yicha ilk global yo‘riqnomani e’lon qilgani davolashdagi muhim yangilik bo‘lsa-da, dori vositalari ommaviy profilaktika va sog‘lom muhit o‘rnini bosa olmaydi. Maqolada aholiga yo‘naltirilgan profilaktika, erta aniqlash, birlamchi tibbiy yordamni kuchaytirish va raqamli monitoring ustuvor yo‘nalishlar sifatida taklif etiladi.
References
1.International Diabetes Federation. (2023). IDF Diabetes Atlas, 10th edn. Brussels, Belgium: International Diabetes Federation.
2.Van den Driessche, P., & Watmough, J. (2002). Reproduction numbers and sub-threshold endemic equilibria for compartmental models of disease transmission. Mathematical Biosciences, 180(1-2), 29-48.
3.World Health Organization. (2024). Global report on noncommunicable diseases and metabolic risks. Geneva: WHO.
4.Axmedov, J. A., & Karimov, N. T. (2025). Mathematical modeling of metabolic syndrome transmission chains in urban populations. Journal of Biomathematics and Biostatistics, 14(3), 210-222.
5.Zimmet P.Z. Diabetes epidemiology as a tool to trigger diabetes research and care. Diabetologia. 1999
6.O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. O‘zbekistonda qandli diabetning oldini olish va davolash bo‘yicha milliy dastur. Toshkent, 2020.
7.Kish L. Survey Sampling. New York: John Wiley & Sons; 1965.
8.World Health Organization (WHO). STEPwise approach to NCD risk factor surveillance (STEPS). Geneva: WHO; 2003.
9.Liu J., Ren Z.H., Qiang H., et al. Trends in the incidence of diabetes mellitus: results from the Global Burden of Disease Study 2017 and implications for diabetes mellitus prevention. BMC Public Health. 2020;
10.Voeltz D. New statistical approaches for modelling chronic disease dynamics. PhD Dissertation, Ludwig-Maximilians-Universität München, 2020.
11.Rosella L.C.A. A population based approach to diabetes mellitus risk prediction. PhD Dissertation, University of Toronto, 2012.
12.Zhang, M., Ward, J., Strawbridge, R. J., et al. (2025). Genetic predisposition to adiposity, and type 2 diabetes: the role of lifestyle and phenotypic adiposity. European Journal of Endocrinology
13.Ortega, H. I., Udler, M. S., Gloyn, A. L., et al. (2025). Diabetes mellitus polygenic risk scores: heterogeneity and clinical translation. Nature Reviews Endocrinology