O'ZBEKISTON GERPETOFAUNASINING ZAMONAVIY HOLATI, TADQIQOT TARIXI VA MUHOFAZA ISTIQBOLLARI
Keywords:
gerpetologiya, O'zbekiston, sudralib yuruvchilar, amfibiyalar, endemik turlar, Farg'ona vodiysi, Alsophylax, Varanus griseus, muhofaza, biologik xilma-xillik.Abstract
Ushbu maqolada O'zbekiston gerpetofaunasining zamonaviy holati, tadqiqot tarixi va muhofaza muammolari keltirildi. Mamlakat hududida 57 tur sudralib yuruvchi (1 tur toshbaqa, 36 tur kaltakesak va 20 tur ilon) va 3-4 tur amfibiya qayd etilgan. 2019-2023 yillarda olib borilgan ekspeditsiyalar natijasida Farg'ona vodiysida ikkita yangi mikro-endemik gekkon turi – Alsophylax ferganensis va Alsophylax emilia – fan olamiga tanitildi. Maqolada sohada faoliyat ko'rsatgan yetakchi olimlar, so'nggi molekulyar-genetik tadqiqotlar, gerpetofaunaga tahdid soluvchi omillar hamda kelajakda amalga oshirilishi zarur bo'lgan muhofaza ishlari muhokama qilinadi.
References
1.Abduraupov T.V., et al. (2023). Taxonomic status and phylogenetic relationships of the desert monitor Varanus griseus caspius from Uzbekistan. Acta Biologica Sibirica, 11, 1261-1274.
2.Aliev Sh.T., Amirov O.O. (2026). Helminth parasitofauna of amphibians in southern Uzbekistan. Byulleten' MOIP, Otdel biologicheskiy, 131(2), 25-30.
3.Bogdanov O.P. (1960). O'zbekiston SSR faunasi. 1-jild. Amfibiyalar va sudralib yuruvchilar. Toshkent: O'zSSR FA nashriyoti. 260 b.
4.Bogdanov O.P. (1965). O'rta Osiyo sudralib yuruvchilarining ekologiyasi. Toshkent. 260 b.
5.Bondarenko D.A. (2020). Farg'ona vodiysi (O'zbekiston) qumloq yashash joylarining sudralib yuruvchilar populyatsiyasi va endemik turlarni saqlash muammosi. [Rus tilida]
6.Bondarenko D.A., Peregontsev E.A. (2017). Distribution of the Central Asian Tortoise Agrionemys horsfieldii (Gray, 1844) in Uzbekistan. Acta Herpetologica, 12(1), 23-40.
7.Nazarov R.A., Abduraupov T.V., Shepelya E.Yu., Gritsina M.A., Melnikov D.A., Buehler M.D., Lapin J.D., Poyarkov N.A., Grismer J.L. (2023). The Fergana Valley Is an Isolate of Biodiversity: A Discussion of the Endemic Herpetofauna and Description of Two New Species of Alsophylax (Sauria: Gekkonidae) from Eastern Uzbekistan. Animals, 13(15), 2516. DOI: 10.3390/ani13152516
8.Showler D.A. (2018/2023). A Checklist of the Amphibians and Reptiles of the Republic of Uzbekistan with a review and summary of species distribution. Herpetological Bulletin.
9.Zakhidov T.Z. (1971). Qizilqum sahrosi biotsenozlari. Toshkent. [Rus tilida]
10.Zokirova G.M., Yuldashev Sh.B. (2024). Species composition of Reptilia in Fergana Valley in need of protection. European Journal of Agricultural and Rural Education (EJARE), 5(5), 17-24.
11.O'zbekiston Respublikasining Qizil Kitobi (2019). Toshkent: Fan nashriyoti.
12.IUCN Red List of Threatened Species. www.iucnredlist.org (2025 yil may holatiga ko'ra).
13.The Reptile Database. www.reptile-database.org (2025 yil yanvar holatiga ko'ra).
14.Global Biodiversity Information Facility (GBIF). www.gbif.org
15.iNaturalist – Uzbekistan Check List. www.inaturalist.org (2025 yil aprel holatiga ko'ra).