O‘ZBEK TILIDA REKLAMA TILI XUSUSIYATLARI VA MUAMMOLARI
Keywords:
reklama tili, davlat tili, kalka tarjima, lingvopragmatika, leksik xatolar, kopirayting, milliy mentalitetAbstract
Ushbu tezisda bugungi kunda O‘zbekiston reklama bozorida davlat tilining qo‘llanilishi bilan bog‘liq dolzarb lisoniy muammolar tahlil qilinadi. Reklama matnlaridagi leksik, grammatik va uslubiy xatolar, tarjima jarayonidagi kamchiliklar hamda ularning o‘zbek tilining sofligiga salbiy ta’siri ilmiy jihatdan yoritilgan.
References
O‘ZBEK TILIDA REKLAMA TILI XUSUSIYATLARI VA MUAMMOLARI
Alimov Elyorbek Narxanovich
saidazam89@mail.ru
Pediatriya fakulteti yoshlar masalalari va
ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha dekan o‘rinbosari
Urganch davlat tibbiyot instituti, Urganch, O‘zbekiston
Annotatsiya: Ushbu tezisda bugungi kunda O‘zbekiston reklama bozorida davlat tilining qo‘llanilishi bilan bog‘liq dolzarb lisoniy muammolar tahlil qilinadi. Reklama matnlaridagi leksik, grammatik va uslubiy xatolar, tarjima jarayonidagi kamchiliklar hamda ularning o‘zbek tilining sofligiga salbiy ta’siri ilmiy jihatdan yoritilgan.
Kalit so'zlar: reklama tili, davlat tili, kalka tarjima, lingvopragmatika, leksik xatolar, kopirayting, milliy mentalitet
KIRISH
Ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar va shahar ko‘chalarini qamrab olgan reklama sohasi bugungi kunda jamiyat madaniyati hamda til taraqqiyotiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi muhim omilga aylangan. Reklama matnlari nafaqat iste’molchiga mahsulot yoki xizmat haqida ma’lumot yetkazadi, balki xalqning til me’yorlariga nisbatan munosabatini va nutq madaniyatini ham shakllantiradi. Iste’molchi ongiga ta’sir o‘tkazishning eng kuchli vositasi bo‘lgan reklamalar orqali har kuni millionlab odamlarga turli mazmundagi axborotlar uzatiladi. Afsuski, amaliyotda o‘zbek tilidagi reklama matnlarida ko‘plab lisoniy, orfografik va uslubiy xatoliklarga yo‘l qo‘yilayotgani kuzatilmoqda. Ayniqsa, xorijiy kompaniyalar mahsulotlarini targ‘ib qilishda o‘zbek tilining grammatik va leksik qoidalariga rioya etmaslik holatlari ko‘payib bormoqda. Bu holat o‘zbek tilining nufuziga putur yetkazadi va adabiy til normalarining buzilishiga olib keladi. Reklama tilidagi har qanday g‘alizlik yoki xato jamoatchilik tomonidan tez o‘zlashtirilib, kundalik so‘zlashuv doirasiga o‘tib qolish xavfi yuqori. Shu sababli mazkur muammoni ilmiy nuqtai nazardan chuqur o‘rganish, uning paydo bo‘lish sabablarini aniqlash va tegishli yechimlar ishlab chiqish bugungi kun tilshunosligining eng dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi.
ASOSIY QISM
O‘zbek tilidagi reklama matnlarini lingvistik va pragmatik tahlil qilish jarayonida bir nechta guruhga bo‘linuvchi asosiy muammolar yaqqol ko‘zga tashlanadi. Birinchidan, matnlarni rus yoki ingliz tilidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri, so‘zma-so‘z tarjima qilish, ya’ni kalka usuli oqibatida yuzaga keluvchi xatoliklar keng tarqalgan. Bunday vaziyatda o‘zbek tilining sintaktik qurilishi, jumladan, ega va kesim moslashuvi hamda qat’iy so‘z tartibi qoidalari qo‘pol ravishda buziladi. Kalka usulidagi tarjimalar ayniqsa xalqaro brendlarning mahsulotlarini mahalliylashtirish jarayonida ko‘p uchraydi. Buning natijasida matnning asl mohiyati, emotsional jozibasi yo‘qoladi va u o‘zbek kitobxoni uchun sun’iy, tushunarsiz jumlalar yig‘indisiga aylanib qoladi. Masalan, moliya muassasalari va maishiy texnika vositalari reklamalarida xorijiy tillarga xos bo‘lgan murakkab sintaktik tuzilmalarning o‘zbek tiliga sun’iy ravishda ko‘chirilishi o‘quvchini charchatadi.
Ikkinchidan, o‘rinsiz o‘zlashma so‘zlar va neologizmlardan foydalanish holatlari ortib bormoqda. Ko‘pgina reklama yaratuvchilari matnni zamonaviyroq va jozibadorroq ko‘rsatish maqsadida o‘zbek tilida to‘laqonli muqobili mavjud bo‘lgan xorijiy atamalarni aralash holda qo‘llaydilar. Yoshlar auditoriyasi bunday so‘zlarni tez qabul qilsa-da, keng jamoatchilik uchun bu so‘zlar mutlaqo begona va aloqa jarayonida kommunikativ uzilishga sabab bo‘ladi.
Uchinchidan, uslubiy g‘alizliklar va mantiqiy xatoliklarni ta’kidlash lozim. Reklama tili o‘ziga xos lingvopragmatik xususiyatlarga ega bo‘lib, u iste’molchining milliy mentaliteti, an’analari va qadriyatlariga mos kelishi shart. Boshqa madaniy muhitda yaratilgan reklamalardagi hazillar yoki so‘z o‘yinlari o‘zbek tomoshabiniga kutilgan ijobiy natijani bermaydi. Shuningdek, murojaat shakllarining noto‘g‘ri tanlanishi katta muammodir. O‘zbek mentalitetida hurmat kategoriyasi nihoyatda muhim ahamiyat kasb etadi, shuning uchun ba’zi xorijiy reklamalardagi senlash uslubini to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘girib xaridorga murojaat qilish noqulaylik va e’tirozlarni keltirib chiqaradi.
To‘rtinchidan, orfografik va me’yoriy-huquqiy hujjatlar ijrosidagi kamchiliklar mavjud. Ko‘cha bannerlari, peshlavhalar va ijtimoiy tarmoqlardagi tijoriy postlarda tovush va harf tushib qolishi, qo‘shimchalarning noto‘g‘ri ulanishi kabi imlo xatolari muntazam uchraydi. Garchi qonunchilikda barcha e’lon va reklamalar davlat tilida bo‘lishi belgilab qo‘yilgan bo‘lsa-da, amaliyotda ko‘pincha chet tili ustuvorlik qilib, o‘zbek tilidagi matnlar ikkinchi darajali va xatolar bilan berilmoqda. Ushbu muammolarning tub negizida reklama sohasida faoliyat yurituvchi mutaxassislar va kopirayterlarning yetarli filologik bilimga ega emasligi yotadi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tilidagi reklamalar sifatini oshirish va ularning adabiy til me’yorlariga to‘liq javob berishini ta’minlash kechiktirib bo‘lmaydigan dolzarb vazifalardandir. Buning uchun reklama agentliklari va buyurtmachilar o‘rtasida davlat tiliga bo‘lgan hurmat va mas’uliyatni oshirish, reklama matnlarini yaratishda professional tilshunoslar hamda malakali tarjimonlarni jalb etish talab qilinadi. Shuningdek, oliy o‘quv yurtlarida reklama tili va kopirayting bo‘yicha maxsus o‘quv kurslarini joriy etish orqali sohaga yetuk kadrlarni tayyorlash muhim ahamiyatga ega. Tegishli davlat idoralari tomonidan tashqi va ichki reklamalarning lingvistik ekspertizasini kuchaytirish ham qat’iy nazoratni o‘rnatish maqsadga muvofiqdir. Savodli, mantiqan to‘g‘ri va ta’sirchan reklama tili nafaqat biznes rivojiga, balki jamiyatning umumiy ma’naviy va madaniy saviyasi yuksalishiga xizmat qiladi.
1. O‘zbekiston Respublikasining Davlat tili haqidagi Qonuni. Toshkent, 1989 yil (yangi tahriri - 1995 yil).
2. O‘zbekiston Respublikasining Reklama to‘g‘risidagi Qonuni. Toshkent, 2022 yil.
3. Mahmudov N. Tilning mukammal tadqiqi va ta'limi yo‘lida. Toshkent: Akademnashr, 2020.
4. Dadaboyev H., Yuldashev M. O‘zbek matnshunosligi va uslubiyati. Toshkent: Fan va texnologiya, 2017.
5. Qilichev E. O‘zbek tilining amaliy stilistikasi. Buxoro: Buxoro universiteti nashriyoti, 2015.