QAMASHI TUMANINING TOG‘ VA TOG‘OLDI MINTAQALARIDA SUV RESURSLARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNING ILMIY-AMALIY ASOSLARI, MAVJUD MUAMMOLAR VA STRATEGIK YECHIMLAR
Keywords:
Qamashi tumani, Langardaryo, Hisor tizmasi, tog‘ va tog‘oldi gidrologiyasi, suv resurslarini boshqarish, sel oqimlari, gravitatsion tomchilatib sug‘orish, suv omborlari, adir eroziyasi, fito-melioratsiya, Smart Water, ekologik muvozanat.Abstract
Ushbu maqolada Qashqadaryo viloyatining tog‘ va tog‘oldi mintaqalaridan shakllanuvchi suv resurslaridan hozirgi gidrologik rejimi kompleks tahlil qilingan.Hisor togʻ tizmasining janubi-gaarbiy hududlaridan (Maymanoq, Chaqchar, Qizilsuv, Langardaryo daryolari) bilan tutashgan shu mintaqada landshaftining qiyalik darajasi, iqlimiy omillar, yog‘inlarining tekis taqsimlanganni va gidrologik rejimning mavsumiy statistikkasi chuqur o‘rganilgan.
Maqola doirasida tog‘ va togʻ oldi mintaqalarida bahorgi yozgi qor erishi hamda tez yogʻadigan yogʻinlar paytida daraxtlarning va oʻsimliklar dunyosi vegetatsiya paytida yuzaga keluvchi suv tanqisligining sabab va oqibatlariga bog‘liqliklari empirik va statistik usullar bilan yoritilgan. Hovlilarni ochiq tuproq o‘zanli sug‘orish oqibatida sodir boʻlayotgan yo‘qotishlar (40-45%), an’anaviy bostirib sug‘orish oqibatida sodir boʻladigan eroziya jarayonlari ilmiy asosda ochib berilgan.
Mavjud muammolarni bartaraf etish maqsadida gidrotexnik inshootlar (mikro-suv omborlari, selxona-tindirgichlar, ) kompleksini barpo etish, tabiiy balandlik bosimidan foydalanuvchi gravitatsion (energiya tejovchi) tomchilatib sug‘orish tizimlarini joriy etish, ariqlarni betonlash trubanqoplamalar bilan himoyalash, adir yonbag‘irlarida dehqonchilik va fito-melioratsiyani yo‘lga qo‘yish bo‘yicha iqtisodiy-gidrologik modellar asosida amaliy takliflar ishlab chiqilgan. Shuningdek, "Smart Water" raqamli monitoring texnologiyalarini joriy etish orqali suv boshqaruvini optimallashtirish yo‘llari ko‘rsatib berilgan.
References
1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-iyuldagi PF-6024-son “O‘zbekiston Respublikasi suv xo‘jaligini rivojlantirishning 2020 — 2030-yillarga mo‘ljallangan konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni.
2.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 1-apreldagi PQ-107-son “Suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Qarori.
3.Nazarov X.N., Qodirov E.G. O‘zbekiston tog‘ va tog‘oldi hududlari gidrologiyasi. Toshkent: "Fan va texnologiya", 2021. – 264 b.
4.Karimov B.X., Rahimov A. Qashqadaryo havzasi suv resurslari, ularning shakllanishi va integral boshqaruvi. Qarshi: "Nasaf", 2022. – 198 b.
5.Baratov P. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi. Toshkent: "O‘qituvchi", 2018. – 312 b.
6.Hikmatov F.H., Haydarov S. Tog‘ daryolari oqimining shakllanish qonuniyatlari va gidrologik hisoblar. Toshkent: "Universitet", 2019. – 210 b.
7.Chub V.E. Iqlim o‘zgarishi va uning O‘zbekiston tabiiy resurslariga ta’siri. Toshkent: NIGMI, 2017. – 176 b.
8.G‘aniyev K.R., Ergashev M. Sug‘orish melioratsiyasi va suv tejovchi texnologiyalar. Toshkent: "Cho‘lpon", 2020. – 245 b.
9.Maxmudov I.E. Kichik gidrotexnika inshootlari va sel omborlarini loyihalash asoslari. Samarqand: SamGASI, 2021. – 180 b.
10.Shulsa V.L. Reki Sredney Azii (Gidrologicheskiy ocherk). Leningrad: Gidrometeoizdat, 1965. – 692 s.
11.Sukachev V.N. Osnovi lesnoy biogeotsenologii. Moskva: Nauka, 1972. – 514 s.
12.FAO (2023). Water-saving technologies and watershed management in mountainous drylands of Central Asia. Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome. – 142 p.
13.World Bank (2022). Central Asia Water and Energy Program (CAWEP): Modernizing irrigation and drainage services in Uzbekistan. Washington, D.C. – 88 p.
14.ICARDA (2021). Combating Land Degradation and Water Scarcity through Integrated Watershed Management in Rainfed and Mountain Areas of Central Asia. Tashkent/Beirut. – 115 p.
15.Rasulov A.M., Mirzayev Sh. Adir mintaqalarida sug‘orish eroziyasi va unga qarshi kurash choralari. Toshkent: "Mehnat", 2019. – 160 b.
16.Jo‘rayev A.Q. Hisor tizmasi g‘arbiy yonbag‘irlari o‘simlik qoplami va ularning meliorativ ahamiyati. Toshkent: "Navro‘z", 2020. – 174 b.
17.Ahmedov M., To‘rayev B. Qashqadaryo viloyati gidrogeologiyasi va yerosti suvlarini muhofaza qilish masalalari. Qarshi: "Ziyo", 2023. – 150 b.
18.Allen R.G., Pereira L.S., Raes D., Smith M. (1998). Crop evapotranspiration: Guidelines for computing crop water requirements. FAO Irrigation and Drainage Paper No. 56, Rome.
19.Gidrometeorologiya xizmati agentligi (O‘zgidromet) ma’lumotnomalari va ko‘p yillik hisobotlari (2015–2025 yy.).
20.Qashqadaryo havza suv yo‘llari boshqarmasi va Qamashi tumani suv xo‘jaligi bo‘limi statistik axborotnomalari (2020–2025 yy.).