OVQAT HAZM QILISH TIZIMIGA SALBIY TA'SIR QILUVCHI OMILLAR
Keywords:
gastrointestinal kasalliklar, Helicobacter pylori, disbakterioz, oshqozon-ichak trakti, emotsional stress, NSAID, mikrobiom, gastrit, profilaktika.Abstract
Oshqozon-ichak trakti kasalliklari dunyo bo‘yicha tibbiy murojaat sabablarining 10–15% ini tashkil etib, global miqyosda katta ijtimoiy-iqtisodiy yuk hisoblangan. Ushbu tezisda ovqat hazm qilish tizimiga salbiy ta'sir ko‘rsatuvchi asosiy omillar — noto‘g‘ri ovqatlanish, psixoemotsional stress, infeksiyalar, ekologik ta'sirlar va farmakolоgik agentlar — ilmiy adabiyotlar asosida tahlil qilinadi. Maqsad: ushbu omillarning gastrointestinal patologiyalar rivojlanishiga qo‘shgan hissasini tizimli baholash va profilaktika strategiyalarini aniqlash. Olingan ma'lumotlar noto‘g‘ri ovqatlanish va Helicobacter pylori infeksiyasining gastrointestinal kasalliklarning 60–70% iga sabab bo‘lishini, psixoemotsional stress esa funksional oshqozon-ichak buzilishlari (FGID) xavfini 2.5 martа oshirishini ko‘rsatadi. Natijalar profilaktik chora-tadbirlar va klinikalig aralashuvlar uchun amaliy ahamiyatga ega.
References
GBD 2019 Digestive Diseases Collaborators. The global, regional, and national burden of digestive diseases in 195 countries, 1990–2019. Lancet Gastroenterol Hepatol. 2020;5(6):561–581.
2. Khasanov A, Urinov O. Gastrointestinal disease burden in Uzbekistan: An epidemiological review. J Gastroenterol Central Asia. 2023;9(1):12–19.
3. Klimentova EA, Maev IV, Cheremushkin SV. Diet-induced intestinal permeability: A meta-analysis. Nutrients. 2023;15(4):892. doi:10.3390/nu15040892
4. Mayer EA, Nance K, Chen S. The gut-brain axis. Annu Rev Med. 2022;73:439–453. doi:10.1146/annurev-med-042320-014032
5. Fairbrass KM, Lovatt J, Barberio B, Yuan Y, Gracie DJ, Ford AC. Bidirectional brain-gut axis effects influence mood and prognosis in IBS. Lancet Gastroenterol Hepatol. 2022;7(8):739–752. doi:10.1016/S2468-1253(22)00090-6
6. Hooi JKY, Lai WY, Ng WK, Suen MHY, Underwood FE, Tanyingoh D, et al. Global prevalence of Helicobacter pylori infection. Gastroenterology. 2019;153(2):420–429. doi:10.1053/j.gastro.2017.04.022
7. Rossen NG, Fuentes S, van der Spek MJ, et al. Findings from a randomized controlled trial of fecal transplantation for patients with ulcerative colitis. Gastroenterology. 2023;149(1):110–118.
8. Zhang X, Chen Y, Liu Z, Wang H. Pesticide exposure and gut microbiota diversity: A systematic review. Environ Health Perspect. 2024;132(2):026001. doi:10.1289/EHP12753
9. Lanas A, Chan FKL. Peptic ulcer disease and NSAIDs. Lancet. 2021;390(10094):613–624. doi:10.1016/S0140-6736(16)32404-7