KON SANOATI SHAROITIDA ISHLAYDIGAN MOBIL/AVTONOM DIZEL-GENERATOR QURILMALARIDA O‘ZGARMAS TOK MOTORLARINING TEZLIGI VA MOMENTINI IMPULSLAR VOSITASIDA AVTOMATIK BOSHQARISH
Keywords:
o‘zgarmas tok motori, dizel-generator, mobil generator, avtonom elektr ta’minoti, PWM, impuls kenglik modulyatsiyasi, chopper, yakor toki, elektromagnit moment, avtomatik boshqaruv, kon sanoati, yopiq konturli boshqaruv.Abstract
Kon sanoatida elektr energiyasining uzluksiz va ishonchli ta’minlanishi texnologik jarayonlarning barqarorligi uchun muhim omillardan biridir. Ayniqsa, markazlashgan elektr tarmog‘idan uzoqda joylashgan ochiq va yerosti konlarida mobil yoki avtonom dizel-generator qurilmalari yordamida elektr energiyasi ishlab chiqarish amaliy ahamiyatga ega. Bunday qurilmalarda yordamchi mexanizmlar, nasoslar, ventilyatorlar, yuk ko‘tarish va boshqa ijro mexanizmlarini harakatlantirishda o‘zgarmas tok motorlaridan foydalanilganda ularning tezligi va momentini aniq boshqarish talab qilinadi. Ushbu tezisda o‘zgarmas tok motorlarini impuls kenglik modulyatsiyasi — PWM asosida boshqarishning nazariy va amaliy jihatlari ko‘rib chiqiladi. DC motorning aylanish tezligi asosan yakor kuchlanishi, magnit oqim va yuk momenti bilan belgilanadi; elektromagnit moment esa yakor toki bilan bevosita bog‘liq. Shu sababli PWM asosidagi yopiq konturli boshqaruvda tezlik tashqi kontur, yakor toki esa ichki kontur orqali boshqarilishi mumkin [1–4]. Chopper tipidagi o‘zgartirgich yordamida o‘rtacha yakor kuchlanishini impulslarning ish sikli orqali o‘zgartirish energiya yo‘qotishlarini kamaytirish va dinamik boshqaruvni yaxshilash imkonini beradi [5–7]. Mobil dizel-generatorlarning yuklama keskin o‘zgarishlaridagi dinamikasi alohida muammo hisoblanadi; bunday tizimlarda energiya saqlash elementlaridan foydalanish generatorning vaqtinchalik jarayonlarini yumshatishi mumkinligi tajribaviy tadqiqotlarda ko‘rsatilgan [8]. Kon sanoatidagi dizel mobil uskunalarining katta ish vaqti va chiqindilar bilan bog‘liq talablari avtomatik boshqaruvning energiya samaradorligi va ekologik jihatlarini ham muhim qiladi [9–12].
References
[1] Dubey G.K. Fundamentals of Electrical Drives. 2nd ed. New Delhi: Narosa Publishing House, 2001. — DC motor drives, elektr yuritmalar dinamikasi va boshqaruvi bo‘yicha 11–44, 60–139-betlar.
[2] Ehsani M., Gao Y., Gay S.E., Emadi A. Modern Electric, Hybrid Electric, and Fuel Cell Vehicles: Fundamentals, Theory, and Design. Boca Raton: CRC Press, 2004. — DC motor yuritmalari va boshqaruvi, 151–167-betlar.
[3] Experimental evaluation of advanced delay-compensated speed control of a four-quadrant chopper-fed DC motor for microgrid prime mover applications. Journal of Engineering Research, 2026. — PWM chopper, kaskadli tezlik-tok boshqaruvi va tajribaviy tizim tavsifi, maqolaning DC drive framework va experimental setup bo‘limlari.
[4] Huang J. Research on DC Motor Speed Control System Based on PID. Proceedings of the 2018 8th International Conference on Manufacturing Science and Engineering, 2018. — 671–674-betlar.
[5] Mohan N., Undeland T.M., Robbins W.P. Power Electronics: Converters, Applications, and Design. 3rd ed. Hoboken: John Wiley & Sons, 2003. — DC-DC o‘zgartirgichlar va ularning boshqaruvi, 161–199-betlar; DC motor yuritmalari, 377–398-betlar.
[6] Erickson R.W., Maksimović D. Fundamentals of Power Electronics. 2nd ed. New York: Springer, 2001/2007. — DC-DC o‘zgartirgichlar, PWM va boshqaruv asoslari, tegishli boblar. — 1–883-betlik nashr doirasida.
[7] Çorapsız M.R., Alım B., Kahveci H. Detailed Analysis of DC Choppers and an Example of PMDC Motor Speed Control. Eastern Anatolian Journal of Science, 2018, Vol. 4, No. 1. — DC chopperlarning 1–4 kvadrantli ishlashi va PMDC motor tezligini boshqarish bo‘yicha maqola.
[8] Leuchter J., Refucha V., Krupka Z., Bauer P. Dynamic Behavior of Mobile Generator Set with Variable Speed and Diesel Engine. IEEE 38th Annual Power Electronics Specialists Conference, 2007. — 2287–2292-betlar.
[9] Bugarski A.D., Ritter D.A. Advanced Diesel Powertrains for Underground Mining Mobile Equipment. 2025. — Yerosti konlaridagi dizel mobil uskunalari, Tier 4 dvigatellari, DPF, DOC va SCR texnologiyalari bo‘yicha tadqiqot. — maqolaning Introduction va experimental characterization bo‘limlari.
[10] International Council on Mining and Metals (ICMM). Innovation for Cleaner, Safer Vehicles. 2024. — global kon yuk tashuvchi avtomobillari, dizel sarfi va emissiya ko‘rsatkichlari bo‘yicha ma’lumotlar.
[11] U.S. Environmental Protection Agency. Final Regulatory Analysis: Control of Emissions from Nonroad Diesel Engines. EPA, 2004. — yirik kon mobil uskunalarining yillik ishlash vaqti va ko‘chma generatorlardan foydalanish bo‘yicha ma’lumotlar, tegishli regulatory analysis bo‘limlari.
[12] U.S. Department of Energy. Diesel Generator. Sandia National Laboratories/DOE technical material. — prime power, continuous power va standby generatorlarining yuklama rejimlari bo‘yicha ma’lumotlar. — generator ratings bo‘limi.
[13] Singh S.N., Kohli D.R. State-Variable Analysis of a Chopper Fed Separately Excited DC Motor. Electric Machines & Power Systems, Vol. 8, No. 1, 1983. — 45–55-betlar.
[14] Niwas R., Singh B. Solid-State Control for Reactive Power Compensation and Power Quality Improvement of Wound Field Synchronous Generator-Based Diesel Generator Sets. IET Electric Power Applications, 2015. — mustaqil dizel-generator tizimida PWM-VSC va generator boshqaruvi bo‘yicha tadqiqot.
[15] Can E. DC Motor Controlled by IGBT Switches with Linear Pulse Width Modulation. Erzincan University Journal of Science, Vol. 10, No. 2, 2017. — DC motorning tok, moment va tezligini LPWM/IGBT orqali boshqarish bo‘yicha tadqiqot.