PREZIDENTLIK INSTITUTI: SHAKLLANISHI, MODELLARI VA ZAMONAVIY TRANSFORMATSIYASI
Keywords:
prezidentlik instituti, ijro hokimiyati, yarim prezidentlik tizimi, konstitutsiyaviy islohotlar, hokimiyatlar taqsimoti, superprezidentlik, siyosiy transformatsiya.Abstract
Maqsad: Ushbu maqola prezidentlik institutining tarixiy shakllanishi, konstitutsiyaviy modellari va zamonaviy transformatsiya jarayonlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan.
Metodologiya: Tadqiqotda qiyosiy-huquqiy va institutsional tahlil usullari qo‘llanilgan. Muallif Qo‘shma Shtatlar, Fransiya va Germaniya tajribalari asosida prezidentlik tizimlarining uch klassik modelini – klassik prezidentlik, yarim prezidentlik va parlamentar prezidentlik modellarini o‘rganadi. Tadqiqot, shuningdek, O‘zbekistonda 2023-yilda o‘tkazilgan konstitutsiyaviy islohotlarni misol sifatida tahlil qiladi.
Natijalar: Tadqiqot natijalari XXI asrda geosiyosiy beqarorlik, iqtisodiy inqirozlar va xavfsizlik muammolari ta’sirida ko‘plab mamlakatlarda ijro hokimiyati vakolatlarining kengayishi tendensiyasini – “superprezidentlik” hodisasini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, parlament nazorati va sud mustaqilligini kuchaytirishga qaratilgan demokratik qarshi tendensiyalar ham kuzatilmoqda. O‘zbekiston misoli prezidentlik vakolatlarini institutsional barqarorlikni saqlagan holda qayta muvozanatlash mumkinligini namoyish etadi.
Ilmiy yangilik: Maqola zamonaviy global o‘zgarishlar kontekstida prezidentlik tizimlarini tizimli tahlil qilib, universal tendensiyalar va milliy xususiyatlarni aniqlaydi. O‘zbekistonning 2023-yilgi konstitutsiyaviy islohotlarini qiyosiy konstitutsiyaviy muhandislik nuqtai nazaridan baholaydi.
Amaliy ahamiyati: Tadqiqot natijalari konstitutsiyaviy huquqni o‘qitishda, qonun ijodkorligi jarayonlarida va o‘tish davridagi demokratiyalarda ijro hokimiyati modellarini o‘rganishda qo‘llanilishi mumkin.
References
1.Duverger, M. (1980). A New Political System Model: Semi-Presidential Government. European Journal of Political Research, 8(2), 165–187.
2.Elgie, R. (2011). Semi-Presidentialism: Sub-Types and Democratic Performance. Oxford: Oxford University Press.
3.Fish, M. S. (2005). Democracy Derailed in Russia: The Failure of Open Politics. Cambridge: Cambridge University Press.
4.Hale, H. E. (2015). Patronal Politics: Eurasian Regime Dynamics in Comparative Perspective. Cambridge: Cambridge University Press.
5.Linz, J. J., & Valenzuela, A. (Eds.). (1994). The Failure of Presidential Democracy. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
6.Qoraboyev, H. (2021). O‘zbekistonda davlat hokimiyati tizimida prezidentlik institutining rivojlanishi. Toshkent: Akademiya.
7.Samuels, D. J., & Shugart, M. S. (2010). Presidents, Parties, and Prime Ministers: How the Separation of Powers Affects Party Organization and Behavior. Cambridge: Cambridge University Press.
8.Sartori, G. (1997). Comparative Constitutional Engineering: An Inquiry into Structures, Incentives and Outcomes (2nd ed.). New York: New York University Press.
9.Shugart, M. S., & Carey, J. M. (1992). Presidents and Assemblies: Constitutional Design and Electoral Dynamics. Cambridge: Cambridge University Press.
10.O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (2023-yil tahriri). Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi. https://lex.uz