O‘ZBEK TILIDA SO‘Z TARTIBINING INFORMATSION STRUKTURA BILAN BOG‘LIQLIGI: TEMA VA REMA MUNOSABATI
Keywords:
Kalit so‘zlar: so‘z tartibi, informatsion struktura, tema, rema, aktual bo‘linish, kommunikativ urg‘u, sintaksis, inversiya, kontekst, matn koherensiyasi.Abstract
Maqolada o‘zbek tilida so‘z tartibining informatsion struktura bilan bog‘liqligi tema va rema munosabati asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi o‘zbek gapida so‘zlarning joylashuvi faqat sintaktik tartib emas, balki axborotni taqsimlash, ma’lum va yangi ma’no qismlarini ajratish, kommunikativ urg‘u berish vositasi ekanini ko‘rsatishdan iborat. Maqolada tavsifiy, qiyosiy, funksional-semantik va kontekstual tahlil metodlaridan foydalanildi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilida odatiy SOV tartibi neytral axborot berishda faol bo‘lsa, inversiya, oldinga chiqarish, takror va urg‘u orqali rema ajratiladi, tema esa ko‘pincha oldingi kontekst bilan bog‘lanadi. Tadqiqotda tema-rema munosabatining nutqiy maqsad, matn bog‘liqligi va tinglovchiga ta’sir qilishdagi vazifalari yoritildi. Maqola natijalari o‘zbek sintaksisi, matn lingvistikasi, kommunikativ grammatika va akademik yozuvni o‘qitishda amaliy ahamiyatga ega.
References
1.Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., Yunusova Z., Abuzalova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2009. – 416 b.
2.Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. – 248 b.
3.Mahmudov N. Til va madaniyat. – Toshkent: O‘zbekiston, 1992. – 96 b.
4.Safarov Sh. Pragmalingvistika. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2008. – 286 b.
5.Yo‘ldoshev B. Badiiy matn lingvopoetikasi. – Samarqand: SamDU nashri, 2008. – 144 b.
6.Hakimov M. O‘zbek pragmalingvistikasi asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2013. – 176 b.
7.Halliday M. A. K., Matthiessen C. M. I. M. An Introduction to Functional Grammar. – London: Arnold, 2004. – 689 p.
8.Lambrecht K. Information Structure and Sentence Form: Topic, Focus, and the Mental Representations of Discourse Referents. – Cambridge: Cambridge University Press, 1994. – 388 p.
9.Firbas J. Functional Sentence Perspective in Written and Spoken Communication. – Cambridge: Cambridge University Press, 1992. – 239 p.
10.Chafe W. Discourse, Consciousness, and Time. – Chicago: University of Chicago Press, 1994. – 327 p.
11.Dik S. C. The Theory of Functional Grammar. Part 1. – Berlin: Mouton de Gruyter, 1997. – 509 p.
12.Vallduví E. The Informational Component. – New York: Garland, 1992. – 253 p.
13.Erteschik-Shir N. Information Structure: The Syntax-Discourse Interface. – Oxford: Oxford University Press, 2007. – 246 p.
14.Prince E. F. Toward a Taxonomy of Given-New Information // Radical Pragmatics. – New York: Academic Press, 1981. – P. 223–255.
15.Lyons J. Introduction to Theoretical Linguistics. – Cambridge: Cambridge University Press, 1968. – 519 p.