KRIPTO-AKTIVLARNING HUQUQIY MUAMMOSI: XALQARO JINOIY HUQUQ DOIRASIDA TAN OLINISH MUAMMOLARI VA O'ZBEKISTONNING TARTIBGA SOLISH REAKSIYASI
Keywords:
Kripto-aktivlar, Xalqaro jinoiy huquq, Jinoiy daromadlarni legallashtirish (ML), FATF, Tartibga solish arbitraji, Aktivlarni qaytarish, ILMA (NAPP), O'zbekiston, Virtual aktivlar xizmatlarini ko'rsatuvchilar (VASP).Abstract
Kripto-aktivlarning paydo bo'lishi global moliya tizimi uchun jiddiy muammo tug'dirmoqda, bunga asosan ularning xalqaro miqyosda yagona huquqiy jihatdan tan olinmaganligi sabab bo'lmoqda. Ushbu tartibga solishdagi tarqoqlik Xalqaro jinoiy huquq (XJH) doirasida, xususan, Jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurashish (JODL/TMQK - AML/CFT) hamda transchegaraviy aktivlarni qaytarish bo'yicha samarali transmilliy qarshi choralarga to'sqinlik qiluvchi tizimli zaifliklarni yaratadi. Ushbu tezis kripto-aktivlarning jinoiy daromadlarni legallashtirishga (ML) qanday yordam berishi, jumladan, stablecoinlar, DeFi protokollari va chalkashtirish usullaridan (mikserlar, tarmoqlar bo'ylab sakrash - chain hopping) foydalanish mexanizmlarini tahlil qilib, legallashtirishning qatlamlash (Layering) bosqichini tezlashtirishini ko'rib chiqadi. Maqola kripto-jinoyatlarning tezkor va chegarasiz tabiati bilan an'anaviy huquqiy hamkorlikning (MLATs) sekin, byurokratik tempini qarama-qarshi qo'yadi. O'zbekiston Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (ILMA/NAPP) tomonidan markazlashtirilgan tartibga solish orqali FATFning 15-tavsiyasiga (R.15) texnik jihatdan mos kelishda sezilarli muvaffaqiyatlarga erishgan bo'lsa-da, muhim operatsion bo'shliqlar saqlanib qolmoqda. Xususan, real vaqt rejimida xalqaro hamkorlikni institutsionallashtirish va tezkor aktivlarni muzlatish protokollarini ikki tomonlama XJH mexanizmlariga integratsiya qilish ehtiyoji mavjud. Tadqiqot transmilliy kripto-jinoyatlarga qarshi global operatsion samaradorlikni oshirishga qaratilgan strategik tavsiyalar bilan yakunlanadi.
References
1.International Regulation of Crypto-asset Activities: A proposed framework - Financial Stability Board https://www.fsb.org/uploads/P111022-2.pdf
2.Blockchain and Private International Law: Implications for Crypto, Payment Systems, Digital Wallets and Jurisdictional Concerns https://www.ibanet.org/bli-may-2023-blockchain-private-international-law
3.Risk insights for virtual asset service providers AUSTRAC https://www.austrac.gov.au/business/how-comply-guidance-and-resources/guidance-resources/risk-insights-virtual-asset-service-providers
4.2025 Crypto Crime Trends from Chainalysis, https://www.chainalysis.com/blog/2025-crypto-crime-report-introduction/
5.Treasury Releases First Ever Non-fungible Token Illicit Finance Risk Assessment, https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy2382
6.Uzbekistan's progress in strengthening measures to tackle money laundering and terrorist financing - FATF, https://www.fatf-gafi.org/en/publications/Mutualevaluations/fur-uzbekistan-2023.html
7.Guidance for a Risk-Based Approach to Virtual Assets and Virtual Asset Service Providers - FATF, https://www.fatf-gafi.org/content/dam/fatf-gafi/guidance/RBA-VA-VASPs.pdf
8.Quick guide on assessing the Money Laundering risks of virtual assets (VA) and virtual asset service providers (VASP) - FATF, https://www.fatf-gafi.org/en/publications/Methodsandtrends/quick-guide-on-assessing-ML-risks-of-VA-and-VASPs.html
9.Is Crypto Legal in Uzbekistan? Regulations & Compliance in 2025 - Lightspark, https://www.lightspark.com/knowledge/is-crypto-legal-in-uzbekistan
10.Kripto-aktivlar aylanmasi sohasida jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurashish chora-tadbirlariga rioya qilish va qo'llash bo'yicha trening o'tkazildi - NAPP, https://napp.uz/oz/news/kripto-aktivlar-aylanmasi-sohasida-trening